Europejski Dzień Mózgu: nowe perspektywy immunoterapii w leczeniu glejaka wielopostaciowego
18 marca obchodzony jest Europejski Dzień Mózgu, dzień w którym podkreślamy kluczową rolę ośrodkowego układu nerwowego w funkcjonowaniu człowieka oraz potrzebę intensyfikacji badań naukowych nad chorobami neurologicznymi i neuroonkologicznymi. Mózg odpowiada za integrację procesów życiowych, kontrolę czynności ruchowych, funkcji poznawczych, emocjonalnych oraz procesów decyzyjnych. Jego prawidłowe funkcjonowanie stanowi podstawę jakości życia, dlatego rozwój skutecznych metod terapii chorób mózgu należy do najważniejszych wyzwań współczesnej medycyny.
Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), do 2030 roku choroby mózgu będą jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności i zgonów na świecie. W tej grupie szczególne wyzwanie stanowią nowotwory ośrodkowego układu nerwowego.
Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego – podstawowe informacje
Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego, rozwijające się w obrębie mózgowia i rdzenia kręgowego, dzielą się na guzy pierwotne oraz wtórne (przerzutowe). Guzy pierwotne klasyfikowane są jako łagodne lub złośliwe. Najliczniejszą grupę pierwotnych nowotworów mózgu stanowią glejaki oraz oponiaki. Nowotwory wtórne mózgu powstają w wyniku rozsiewu komórek nowotworowych z innych narządów, najczęściej z raka płuca oraz raka piersi.
Najnowsza klasyfikacja nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, opublikowana w 2021 roku przez WHO, znacząco wzmocniła rolę diagnostyki molekularnej w rozpoznawaniu i systematyzacji guzów mózgu, wprowadzając nowe jednostki chorobowe oraz podtypy definiowane na podstawie cech genetycznych. W Polsce nowotwory mózgu stanowią około 2% wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe, co przekłada się na około 3000 nowych przypadków rocznie.
Glejak wielopostaciowy – jedno z największych wyzwań współczesnej neuroonkologii
Glejak wielopostaciowy (glioblastoma, GBM) jest najczęstszym i najbardziej agresywnym pierwotnym nowotworem mózgu u dorosłych. Charakteryzuje się szybkim tempem wzrostu, znaczną heterogennością molekularną oraz rozlanym, naciekającym charakterem, co istotnie ogranicza możliwości radykalnego leczenia chirurgicznego bez ryzyka trwałego deficytu neurologicznego.
Pomimo postępu w zakresie technik operacyjnych, radioterapii oraz chemioterapii, rokowanie pozostaje niekorzystne. Mediana całkowitego przeżycia wynosi około 15 miesięcy od momentu rozpoznania, a odsetek trzyletnich przeżyć nie przekracza 10%. Standardowe postępowanie obejmuje maksymalnie bezpieczną resekcję guza, radioterapię oraz chemioterapię z zastosowaniem temozolomidu, jednak skuteczność tych metod pozostaje ograniczona.
– Za agresywnym charakterem wzrostu guza oraz jego opornością na nowe metody terapii stoi między innymi unikalna właściwość komórek glejaka polegająca na hamowaniu aktywności układu odpornościowego gospodarza. W warunkach prawidłowych zasadniczą rolę w rozpoznawaniu i eliminacji komórek nowotworowych odgrywają limfocyty T, jednak w przypadku glejaka ich funkcja ulega istotnemu osłabieniu – wyjaśnia prof. dr hab. n. med. Wojciech Kaspera, kierownik projektu.
Jak podkreśla badacz, komórki nowotworowe wykorzystują wyspecjalizowane mechanizmy immunosupresyjne.
– Komórki guza wykazują ekspresję białek powierzchniowych, które modulują aktywność punktów kontroli odpowiedzi immunologicznej. Interakcja tych cząsteczek z receptorami na limfocytach T prowadzi do ich funkcjonalnej inaktywacji. W konsekwencji dochodzi do osłabienia odpowiedzi przeciwnowotworowej, co umożliwia dalszą progresję choroby – dodaje prof. Wojciech Kaspera.
Projekt PIRG – innowacyjne podejście terapeutyczne
W odpowiedzi na te wyzwania Agencja Badań Medycznych w 2019 roku przyznała dofinansowanie projektowi „Ocena odpowiedzi immunologicznej u chorych leczonych pembrolizumabem z nowo zdiagnozowanym glejakiem wielopostaciowym mózgu (PIRG)”.
Projekt realizowany jest przez Śląski Uniwersytet Medyczny we współpracy z Narodowym Instytutem Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Oddziałem w Gliwicach oraz partnerami międzynarodowymi, w tym Institute of Cancer Research w Londynie. Badanie ma charakter wieloośrodkowy i obejmuje pacjentów z nowo rozpoznanym glejakiem wielopostaciowym.
Celem projektu jest opracowanie strategii terapeutycznej umożliwiającej skuteczniejsze pobudzenie odpowiedzi immunologicznej pacjenta wobec komórek nowotworowych. Kluczową rolę odgrywa pembrolizumab – przeciwciało monoklonalne blokujące receptor PD-1 na powierzchni limfocytów T, co prowadzi do przywrócenia ich aktywności efektorowej.
– Pembrolizumab jest przeciwciałem monoklonalnym blokującym receptor PD-1 na powierzchni limfocytów T. Zablokowanie interakcji pomiędzy PD-1 i PD-L1 może doprowadzić do przywrócenia aktywności przeciwnowotworowej limfocytów T i umożliwić skuteczniejszą kontrolę wzrostu guza – wyjaśnia prof. Wojciech Kaspera.
Jednym z najbardziej innowacyjnych elementów projektu jest włączenie immunoterapii przed planowaną resekcją guza (schemat neoadjuwantowy).
– Zakładamy, że wczesne włączenie inhibitora PD-1 może doprowadzić do aktywacji odpowiedzi immunologicznej jeszcze przed usunięciem guza, a także zwiększyć skuteczność dalszego leczenia, w tym radioterapii i chemioterapii – wyjaśnia prof. Wojciech Kaspera.
W badaniu uczestniczy 36 pacjentów. Po podaniu leku analizowane są próbki krwi obwodowej oraz materiał tkankowy uzyskany podczas operacji, co pozwala na ocenę zmian w mikrośrodowisku immunologicznym guza oraz identyfikację potencjalnych biomarkerów odpowiedzi na leczenie.
Immuno-PET – nieinwazyjne monitorowanie leczenia
Istotnym elementem projektu jest zastosowanie immuno-PET z wykorzystaniem znakowanego radioaktywnym cyrkonem atezolizumabu, umożliwiającego obrazowanie ekspresji PD-L1. Podejście to pozwala na nieinwazyjną charakterystykę biologii guza jeszcze przed jego resekcją oraz na monitorowanie odpowiedzi na leczenie w trakcie terapii.
– Zastosowanie immuno-PET ukierunkowanego na szlak PD-1/PD-L1 pozwala na scharakteryzowanie guza przed jego resekcją i kwalifikację pacjenta do leczenia w sposób spersonalizowany, a także na monitorowanie skuteczności terapii – wyjaśnia prof. Wojciech Kaspera.
Badania realizowane są w Pracowni PET Narodowego Instytutu Onkologii w Gliwicach pod kierownictwem prof. dr hab. n. med. Gabrieli Kramer-Marek, która kieruje Zakładem Radiofarmacji i Obrazowania Laboratoryjnego PET oraz nadzoruje proces wytwarzania nowego radioznacznika wykorzystywanego w badaniu. Jej zespół odpowiada za standaryzację procedur oraz przygotowanie technologii umożliwiającej powtarzalne i wiarygodne obrazowanie ekspresji PD-L1 w warunkach klinicznych.
W kontekście nowotworów mózgu ma to szczególne znaczenie, ponieważ – jak podkreślono w założeniach projektu – obecnie jedyną powszechnie akceptowaną metodą oceny cech molekularnych guza przed resekcją pozostaje biopsja stereotaktyczna. Zastosowanie immuno-PET stanowi jedno z pierwszych w Polsce wdrożeń tej technologii w kontekście immunoterapii glejaka wielopostaciowego i jest istotnym krokiem w kierunku ograniczenia procedur inwazyjnych oraz rozwoju medycyny personalizowanej w neuroonkologii.
Znaczenie badań i perspektywy
Znaczenie projektu PIRG zostało potwierdzone publikacją wyników badań w czasopiśmie Neuro-Oncology – jednym z najbardziej prestiżowych i najwyżej notowanych czasopism w dziedzinie neuroonkologii. Publikacja spotkała się z wyraźnym zainteresowaniem środowiska naukowego, co wynika z translacyjnego charakteru projektu, łączącego immunoterapię, leczenie chirurgiczne oraz zaawansowaną diagnostykę obrazową i molekularną.
Niekomercyjne badania kliniczne finansowane ze środków publicznych odgrywają kluczową rolę w rozwoju nowych strategii terapeutycznych w obszarach o wysokiej, nadal niezaspokojonej potrzebie klinicznej. W przypadku glejaka wielopostaciowego integracja chirurgii, radiochemioterapii, immunoterapii oraz nowoczesnych metod obrazowania może w przyszłości przyczynić się do poprawy rokowania oraz jakości życia pacjentów.
Europejski Dzień Mózgu stanowi okazję do podkreślenia znaczenia interdyscyplinarnych badań translacyjnych, łączących praktykę kliniczną z nowoczesną diagnostyką molekularną i immunologiczną. To właśnie rozwój takich projektów wyznacza kierunek przyszłych terapii w leczeniu najbardziej agresywnych nowotworów ośrodkowego układu nerwowego.
